[Raşit Tunca]

Bu metin, Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri'nin Marifetname adlı eserinin astronomi/yıldızlar ilmi (İlm-i Nücum) bölümünden alınmış, didaktik (öğretici) amaçlı bir manzum (şiir) parçasıdır.

Metnin orijinal halini tamamen buraya aktarmak yerine (ki zaten siz büyük ölçüde o hali paylaştınız), o dönemin dilini koruyarak, konunun tamamını ve kritik noktalarını anlaşılır bir Türkçe ile açıklayacağım. Bu sayede hem orijinal üslubun havasını alacak hem de bilgiyi net bir şekilde kavrayacaksınız.

? Marifetname'de "Yedi Seyyare (Gezegen) Saatleri" Açıklaması

Bu konu, Zamanî Saat sistemi üzerinden, haftanın her günü ve her saatinin, yedi gezegenden hangisinin tesiri altında olduğunu açıklar.

1. Temel Prensip: Zamanî Saat ve Gezegenler

İbrahim Hakkı Hazretleri, tüm hükmün Allah'a ait olduğunu belirttikten sonra, ilahi düzenin sebeplerle (esbaba) bağlı olduğunu vurgular. Bu sebepler zincirindeki en önemli halkalardan biri de Yedi Seyyaredir (Satürn, Jüpiter, Mars, Güneş, Venüs, Merkür, Ay).

    Zamanî Saat: Metindeki saatler, günümüzdeki eşit 60 dakikalık saatler değildir. Gündüz ve gece, mevsim ne olursa olsun, daima 12 eşit parçaya bölünür.

        Yazın gündüz 15 saat sürüyorsa, 1 zamanî gündüz saati: 15×60÷12=75 dakikadır.

        Kışın gündüz 9 saat sürüyorsa, 1 zamanî gündüz saati: 9×60÷12=45 dakikadır.

        "Gece ve gündüz yirmi dört olur ysaat ki sânîdir / Değildir müstevî bunda murad ancak zamanîdir" (Gece ve gündüz toplam 24 zamanî saattir, burada murat edilen eşit olmayan zamanî saattir).

2. Gezegenlerin Hakimiyeti (Nöbet Sistemi)

Yedi gezegen, her günün ilk zamanî saatinden başlayarak sırayla 1'er saat nöbet tutar.

    Günün İlk Saati: Haftanın her gününün ilk zamanî saati, o günün adını aldığı gezegenin hükmündedir.

        Pazar (Güneş Günü) → Şems (Güneş)

        Pazartesi (Ay Günü) → Kamer (Ay)

        Salı (Mars Günü) → Merih (Mars)

        Çarşamba (Merkür Günü) → Utarit (Merkür)

        Perşembe (Jüpiter Günü) → Müşteri (Jüpiter)

        Cuma (Venüs Günü) → Zühre (Venüs)

        Cumartesi (Satürn Günü) → Zühal (Satürn)

    Nöbet Sırası (Yukarıdan Aşağıya): Gezegenler, günün ilk saatinden sonra şu sırayı takip eder (bu sıra, gezegenlerin yörünge hızlarına göre tespit edilmiştir):
    Zu¨hal (Satu¨rn)→Mu¨s¸teri (Ju¨piter)→Merih (Mars)→S¸ems (Gu¨nes¸)→Zu¨hre (Venu¨s)→Utarit (Merku¨r)→Kamer (Ay)

        Örnek: Pazar günü (Şems saati ile başlar)

                Saat: Şems

                Saat: Zühre

                Saat: Utarit

                Saat: Kamer

                Saat: Zühal

                Saat: Müşteri

            ... ve bu sıra 24 saat boyunca döner.

3. Gezegenlerin Hükümleri ve Tavsiyeler

Gezegenler, tesirlerine göre uğurlu (Sa'd), uğursuz (Nahs) veya karışık (Müntezic) olarak sınıflandırılır.

   

Metnin Özü: Bütün bu sistem, yalnızca sebepler dairesini açıklar. En sonunda İbrahim Hakkı Hazretleri, o alaycı bilge tavrıyla şöyle noktalar:

    "Yedi seyare ahkâmı bu tertib üzre kanundur / Gel ey Hakkı bil ol Hak’kı ki cümle hükm anındır"

    (Yedi gezegenin hükümleri bu sıraya göre bir kanundur. Gel ey Hakkı, sen O Hak'kı bil ki, bütün hüküm yalnızca O'nundur.)

Yani, yapılması gereken, bu bilgileri bir "sebeb" olarak bilmek ama sonuçta her şeyin Allah'ın takdiriyle gerçekleşeceğini unutmamaktır. Yoksa bu ilmin tamamı, uğruna kafayı yorduğumuz "hâlik ve fâni" (yok olacak ve geçici) şeylerdir.